Pracuję jako notariusz w małej kancelarii przy rynku w Tarnowie już siedemnaście lat. Widziałam różne rodziny — takie, co się ściskały po podpisaniu aktu, i takie, co po wyjściu z kancelarii już na klatce schodowej przestawały się do siebie odzywać. Ale tej sprawy nie zapomnę, bo w moim biurze pachniało wtedy świeżo malowanymi ścianami — remont skończyliśmy tydzień wcześniej — a farba jeszcze drażniła w nosie, kiedy ta rodzina usiadła przy moim biurku.
Pani Krystyna Wach miała osiemdziesiąt dwa lata i przyszła na sporządzenie testamentu razem z dwoma synami. Starszy, Marek, mieszkał w Krakowie, prowadził firmę transportową, przyjeżdżał do matki dwa razy do roku — na święta i na jej urodziny w maju. Młodszy, Tomasz, mieszkał piętro niżej w tej samej kamienicy przy ulicy Wałowej, dokąd matka przeprowadziła się dziewięć lat wcześniej, kiedy zmarł jej mąż. To Tomasz robił jej zakupy, woził na dializy trzy razy w tygodniu do szpitala przy Szpitalnej, płacił za lekarstwa z własnej kieszeni, kiedy pod koniec miesiąca brakowało jej na recepty.
Miałam wtedy klienta spóźnionego o pół godziny, więc czekałam z otwartymi drzwiami do poczekalni i słyszałam więcej, niż powinnam. Krystyna mówiła cicho, ale wyraźnie:
— Mieszkanie zostaje wam obu, po połowie. Tak jak zawsze mówiłam.
Marek kiwnął głową, jakby się tego spodziewał, i już sięgał po telefon, żeby sprawdzić maile. Tomasz odezwał się dopiero, kiedy usiedli u mnie w gabinecie, przy moim biurku z laminowanym blatem, na którym stała fotografia mojej córki w todze — jedyna prywatna rzecz, jaką tam trzymam.
— Mamo, ja nie o to pytam. Ja pytam, czy to sprawiedliwe.
Krystyna spojrzała na niego znad okularów.
— Sprawiedliwe to znaczy równo, synku.
Sporządziłam wtedy testament zgodny z jej wolą — mieszkanie przy Wałowej, sześćdziesiąt cztery metry, po połowie dla obu synów. Podpisała, Marek wyszedł zadowolony, Tomasz podziękował mi cicho przy drzwiach i wyszedł bez słowa więcej.
Przez kolejne trzy lata widywałam Krystynę raz na jakiś czas, bo mój gabinet mieści się przy tym samym rynku, gdzie ona robiła zakupy na targu w soboty. Zawsze szła powoli, z laską, czasem z Tomaszem pod rękę. Nigdy z Markiem.
Zmarła w marcu, w Wielki Czwartek, w szpitalu przy Szpitalnej, dokąd zawiózł ją Tomasz karetką pogotowia po tym, jak zasłabła u siebie w kuchni. Byłam na pogrzebie, bo w małych miastach notariusz często zna klientów lepiej niż niejeden krewny. Marek przyjechał dzień przed pogrzebem, w garniturze, i wyjechał zaraz po stypie do Krakowa. Tomasz został jeszcze tydzień, żeby posprzątać mieszkanie matki i zawiadomić urząd gminy o zgonie.
Otwarcie testamentu odbyło się u mnie, dwa tygodnie później. Marek przyszedł punktualnie, w tym samym niemal garniturze co na pogrzebie. Tomasz spóźnił się dziesięć minut, bo — jak powiedział, siadając — musiał najpierw zawieźć teściową na wizytę lekarską.
Przeczytałam treść testamentu tak, jak Krystyna go podyktowała trzy lata wcześniej: mieszkanie przy Wałowej dzielone po połowie między obu synów. Marek uśmiechnął się z ulgą, jakby się bał, że matka coś zmieniła. Tomasz siedział nieruchomo, z rękami złożonymi na kolanach, i nic nie powiedział.
To, czego nie było w testamencie, a co znalazłam dopiero, kiedy sprawdzałam dokumenty do sprawy spadkowej w księdze wieczystej, to zapis darowizny sprzed czternastu miesięcy. Krystyna, będąc jeszcze przy zdrowych zmysłach — mam jej zaświadczenie lekarskie z tamtego okresu w aktach — przekazała Tomaszowi jednoosobowo lokatorskie prawo do miejsca postojowego w garażu podziemnym przy tej samej kamienicy, warte według wyceny rzeczoznawcy dwadzieścia dwa tysiące złotych, oraz założyła na jego nazwisko lokatę bankową w wysokości dwustu dwudziestu tysięcy złotych — oszczędności całego życia, które zbierała jeszcze z mężem, odkładając na czarną godzinę, a której nigdy nie ruszyła.
Kiedy powiedziałam to obu braciom przy odczytaniu spisu majątku spadkowego, Marek poczerwieniał i zerwał się z krzesła.
— To niemożliwe. Mama nigdy by tak nie zrobiła beze mnie!
Tomasz nie podniósł głosu. Wyjął z teczki kopertę — tę samą kopertę, w której trzymał zaświadczenie z banku — i położył ją na moim biurku obok fotografii mojej córki.
— Zrobiła to rok temu. Powiedziała mi wtedy: "Mieszkanie zostawiam wam po równo, bo to jest dom i dom się nie dzieli według zasług. Ale te pieniądze i to miejsce w garażu to jest za dializy, za recepty i za to, że przez dziewięć lat nikt inny nie zapytał, czy mam na leki".
Marek chciał kwestionować darowiznę, żądał ode mnie kopii zaświadczenia lekarskiego, groził sądem. Poszedł nawet do innego notariusza po drugą opinię — dowiedziałam się o tym od kolegi po fachu, który przysłał mi zapytanie o akta sprawy. Ale zaświadczenie było w porządku, darowizna zgodna z prawem, a Krystyna w dniu podpisania miała pełną zdolność do czynności prawnych, co potwierdziła również jej lekarka rodzinna z przychodni przy Krakowskiej.
Sprawa nie trafiła do sądu. Marek po miesiącu przestał dzwonić do mojej kancelarii z pytaniami, a rozliczenie spadku — samo mieszkanie — zamknęliśmy zgodnie z testamentem, po połowie.
Tomasz przyszedł do mnie jeszcze raz, sam, żeby podpisać dokumenty przenoszące depozyt na konto, z którego opłacał później czynsz za mieszkanie matki, zanim je sprzedali z bratem nowym właścicielom z Krakowa. Kiedy wychodził, zatrzymał się przy drzwiach, tak jak trzy lata wcześniej.
— Pani mecenas, czy ja zrobiłem coś złego, że to przyjąłem?
Nie jestem od oceniania sumień klientów. Powiedziałam mu tylko, że podpis jego matki na tamtej darowiźnie był tak samo pewny jak na testamencie, i że oba dokumenty, każdy po swojemu, mówiły to samo: że dom należy do rodziny, a dwieście dwadzieścia tysięcy złotych i miejsce w garażu należały do syna, który nie zapytał ani razu, czy to się mu opłaca.
